(1916, Miluoki, ABŞ – 2001, Pitsburq, ABŞ)
Əsərləri: “İnzibati davranış” (1947), “İnsan modelləri” (1957), “Təşkilatlar” (1958), “İstehsalın tənzimlənməsi proseslərinin tədqiqində izləmə sistemləri nəzəriyyəsinin tətbiqi haqqında” (1961), “Süni elmlər” (1969), “İnsan probleminin həlli” (1972), “İqtisad elminin metodoloji əsasları” (1991), “Rasionallıq təfəkkür prosesi və məhsulu kimi” (1993), “Empirik əsaslı mikroiqtisadiyyat” (1997), “İqtisadiyyat və davranış elmində qərar qəbul etmə nəzəriyyəsi” (2000)
Herbert Saymon XX əsrin görkəmli amerikalı iqtisadçılarından biri kimi tanınmışdır. O, mikroiqtisadiyyatda inqilab yaradan şəxslərdən hesab olunur.
Saymonun əsas tədqiqat marağı firmalar daxilində qərar qəbul etməklə bağlı olmuşdur. İlk dəfə qərar qəbul edənlərin tam və mükəmməl məlumata malik olmadıqda necə qərar qəbul etdiklərini diqqətlə öyrənmişdir. O müəyyən etmişdir ki, firmaların daxili təşkili və onların xarici biznes qərarları neoklassik “rasional” qərar qəbuletmə nəzəriyyələrinə uyğun gəlmir. İqtisadçı hesab edirdi ki, qərar qəbul edərkən agentlər gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənliklə və indiki zamanda məlumat əldə etmək xərcləri ilə üzləşirlər. Bu amillər agentlərin tam rasional qərar qəbul edə bilmə dərəcəsini məhdudlaşdırır.
Herbert daha çox davranış iqtisadiyyatının mərkəzi mövzusu hesab olunan “məhdud rasionallıq” və “məmnunluq” nəzəriyyələri ilə məşhurdur. Məhdud rasionallıq, fərdlər qərar qəbul edərkən rasionallığın məhdud olması fikridir və bu məhdudiyyətlər altında müəyyən şərtlərdə əksər hallarda rasional fərdlər optimal deyil, qənaətbəxş olan qərarı seçmək yolu ilə özünü məhdudlaşdırır. Məhdudiyyətlərə həll edilməli olan problemin mürəkkəbliyi, zehnin idrak qabiliyyəti və qərar qəbul etmək üçün mövcud olan vaxt daxildir. Bu nöqteyi-nəzərdən, qərar qəbul edənlər optimal həlldən daha çox, həmin vaxt əllərində olan bütün variantlardan istifadə edərək qənaətbəxş həll yolu axtaran “məmnun” kimi çıxış edirlər. Buna görə də, insanlar optimal həll yolunu müəyyən etmək üçün tam xərc-fayda təhlili aparmır, əksinə, onların adekvatlıq meyarlarına cavab verən variantı seçirlər.
Ümumiyyətlə, iqtisadçı qeyd edirdi ki, qərar qəbul edənlər ya sadələşdirilmiş dünya üçün optimal həllər tapmaqla, ya da daha real dünya üçün qənaətbəxş həllər tapmaqla məmnun ola bilərlər. Heç bir yanaşma, ümumiyyətlə, digərinə nəzərən üstünlük təşkil etmir və hər ikisi idarəetmə elmi dünyasında bir arada mövcud olmaqda davam edir.
Saymon koqnitiv psixologiya və süni intellekt üzrə süni intellektlə bağlı məşhur “Nyuella-Saymon” hipotezinin muəlliflərindəndir. O müəyyən etmişdir ki, bu sahələri öyrənməyin ən yaxşı yolu kompüter simulyasiyalarıdır. Hipotezə görə, hər hansı intellektual fəaliyyət kifayət qədər təsirli bir proqramlaşdırma dili və riyazi vasitələrlə kompüterdə simulyasiya oluna bilər. Başqa sözlə desək, insan zehnində baş verən idrak prosesləri alqoritmlərlə təsvir edilə və kompüterlər vasitəsilə təkrar yaradıla bilər.
Saymon süni intellekt, məlumatların emalı, qərar qəbul etmə, problemlərin həlli, təşkilat nəzəriyyəsi və mürəkkəb sistemlər kimi bir sıra müasir elm sahələrinin öncüllərindən olmuşdur.
P.S. ABŞ iqtisadçısı və sosioloqu Herbert Saymonun hər iki valideyni yəhudi olmuşdur. Atası mühəndislik ixtisası aldıqdan sonra Almaniyadan ABŞ-a gəlmiş və burada elektrik mühəndisi kimi çalışmışdır. O, həmçinin ixtiraçı olduğu üçün müstəqil patent müvəkkili olaraq da fəaliyyət göstərmişdir. Bacarıqlı pianoçu olan anasının ailəsi isə Çexiyadan ABŞ-a köç etmişdir. Herbertin avropalı əcdadları piano ustaları, zərgərlər və üzüm istehsalçıları kimi tanınırdı.
Dövlət məktəbində oxuduğu dönəmdə elmə marağı yaranmışdır. Bu dövrdə o, həm də özünü ateist kimi təsdiq etmişdir. Hələ erkən yaşlarında olarkən bəzi rəngləri düzgün ayırd edə bilməməsi ilə xarakterizə olunan “rəng korluğu” adlı görmə qüsurunun olduğunu öyrənən Saymon xarici dünyanın onun qəbul etdiyi dünyadan fərqli olduğunu anlamışdır.
Ailədəki mühit uşaqların intellektual inkişafına təkan verirdi. Yemək masası çox vaxt siyasi, bəzən isə elmi mövzularda müzakirə və mübahisə yeri kimi xidmət edirdi. Valideynləri Herberti insan davranışının elmi şəkildə öyrənilə biləcəyi fikri ilə tanış etmişdir. Universitetdə iqtisadiyyat təhsili alan kiçik dayısı onun fikirlərinin formalaşmasına ilk təsir edənlərdən biri olmuşdur. Belə ki, dayısının iqtisadiyyat və psixologiya kitabları vasitəsilə Saymon sosial elmləri kəşf etmişdir.
1933-cü ildə Çikaqo Universitetinə daxil olan Herbert burada sosial elmlər və riyaziyyatı öyrənməyə qərar vermişdir. Tədris proqramına məntiq, biofizika və siyasi elmlər də daxil idi. Əslində, o, biologiyanı öyrənməyə meylli idi, lakin “rəng korluğu və laboratoriyada yöndəmsizliyi” səbəbindən bu sahəni davam etdirməmişdir. Təhsil aldığı müddətdə diqqətini iqtisadiyyata və siyasi elmlərə yönəltmişdir. Onun ən mühüm müəllimi iqtisadçı və ekonometrik Henri Şults olmuşdur.
Bakalavr təhsilini başa vurduqdan sonra Çikaqo şəhər bələdiyyəsi administrasiyasında assistent-tədqiqatçı işləməyə başlamışdır. 1938-1939-cu illərdə qısa bir müddət ərzində Çikaqo Menecerlər Assosiasiyasında çalışan Saymon Kaliforniya Universitetində şəhər təsərrüfatı problemlərini öyrənən tədqiqatçılar qrupunun rəhbəri vəzifəsinə dəvət almış və 3 il bu vəzifədə işləmişdir. 1943-cü ildə Çikaqo Universitetindən siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır. 1942-1949-cu illərdə İllinoys Texniki İnstitutunda öncə professor assistenti, sonra isə siyasi elmlər üzrə professor vəzifəsində çalışmışdır.
1948-ci ildə qısa müddətdə ABŞ hökümətində dövlət administrasiyası aparatında köməkçilərdən biri olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1949-cu ildə Karnegi-Mellon Universitetində əvvəlcə idarəetmə, sonra isə hesablama və psixologiya elmləri üzrə professor vəzifəsini tutmuşdur.
Alim dünya elmi qarşısında xidmətlərinə görə bir çox yüksək səviyyəli mükafatlarla təltif edilmişdir. ABŞ, İtaliya, İsveç, Niderland, Argentina və s. ölkələrin aparıcı universitetlərinin fəxri doktoru adlarını və fəxri diplomlarını almışdır.
“İqtisadi tәşkilatlar çәrçivәsindә qәrarların qәbul edilmәsi prosesinin yenilikçi tәdqiqinә görә” 1978-ci ildә, 62 yaşında olarkən İqtisad üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Bundan əlavə, Hesablama Texnikası Assosiasiyasının “süni intellektə, insan idrak psixologiyasına verdiyi töhfələrinə görə” Turinq mükafatını (1975), ABŞ-ın Milli Elm medalını (1986), “psixologiyaya yüksək töhfələr verdiyinə görə” Amerika Psixoloji Assosiasiyasının mükafatını da (1993) almışdır.
Saymon Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının (1959), Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin (1959), Amerika İqtisadçılar Assosiasiyasının, Amerika Psixoloji Assosiasiyasının, Ekonometrika Cəmiyyətinin, Amerika Milli Elmlər Akademiyasının (1967), Hesablama Texnikası Assosiasiyasının (1994) üzvü seçilmişdir. 1950-1955-ci illərdə riyazi iqtisadiyyat üzrə təhsil alan Saymon 1950-ci illərdə qurulan Ümumi Sistem Tədqiqatları Cəmiyyətinin ilk üzvlərindən, Süni İntellektin İnkişafı Assosiasiyasının təsisçi üzvü (1990) olmuşdur.
Saymon məhsuldar yazıçı idi. O, 27 kitab və minə yaxın məqalənin müəllifidir. 2016-cı ildə Google Scholar-da süni intellekt və koqnitiv psixologiya üzrə ən çox istinad edilən şəxs olmuşdur. Təxminən minə yaxın çox istinad edilən nəşrləri ilə XX əsrin ən nüfuzlu sosial elm adamlarından biri kimi tanınmışdır. Onun tədqiqatları koqnitiv elm, informatika, dövlət idarəçiliyi, idarəetmə və siyasi elm sahələrini əhatə edən fənlərarası xarakteri ilə diqqət çəkir. Herbert dünyanın bir çox universitetlərində mühazirələr oxumuşdur.
Saymon geniş maraq dairəsinə malik idi. O, incəsənətə böyük həvəs göstərirdi, pianoçu idi, rəsm çəkməyi bacarırdı. Gəzməyi çox sevən alim həm də həvəskar alpinist idi. Bir neçə dildə səlis danışa bilirdi. Bir vaxtlar fransız inqilabına dair bakalavr kursu da tədris etmişdir.
Herbert qəzet oxumur və televizora baxmırdı. O inanırdı ki, həqiqətən vacib bir şey olarsa, kimsə bu barədə mütləq ona məlumat verəcəkdir, ona görə də mediaya vaxt itirməyin mənası yoxdur.
1938-ci ildə Dorote Pay adlı xanımla ailə həyatı qurmuşdur. Onların evliliyi Herbertin vəfatına qədər, yəni 63 il davam etmişdir. Bu izdivacdan 3 övladları dünyaya gəlmişdir.
Alim 85 yaşında vəfat etmişdir.
Hazırladı:
Gülnarə Fətəliyeva, ETN İqtisadiyyat İnstitutunun “İnnovativ iqtisadiyyat və rəqəmsal transformasiya” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, i.f.d.
